راهنمای ارزش‌گذاری دارایی‌های نامشهود، برند و نرم‌افزار

نمونه‌های متداول

• برند و علامت تجاری
• نرم‌افزار، سامانه و پلتفرم
• فناوری و دانش فنی
• حق اختراع و حق تألیف
• مجوزها و حقوق بهره‌برداری
• حقوق قراردادی و برخی روابط با مشتریان

صرف غیرفیزیکی بودن یک موضوع برای اینکه آن را یک دارایی نامشهود قابل ارزش‌گذاری بدانیم کافی نیست. پیش از ارزش‌گذاری باید مشخص شود دقیقاً چه دارایی یا چه مجموعه‌ای از حقوق موضوع بررسی است، مالک یا دارنده حقوق چه کسی است، حقوق موردنظر چگونه قابل استفاده یا انتقال‌اند و چه منافع اقتصادی می‌توانند ایجاد کنند.

در ارزش‌گذاری حرفه‌ای، شناسایی صحیح دارایی و حقوق مرتبط با آن، پیش از انتخاب روش ارزش‌گذاری اهمیت اساسی دارد.

برخی کاربردهای ارزش‌گذاری

• خرید، فروش یا انتقال دارایی
• مذاکره و انعقاد قرارداد
• اعطای مجوز یا حق بهره‌برداری
• ورود سرمایه‌گذار یا تأمین مالی
• تصمیم‌های مدیریتی
• اختلافات، دعاوی و تعیین خسارت
• انتقال یا تجاری‌سازی فناوری
• بررسی دارایی‌های یک کسب‌وکار
• برخی مقاصد حسابداری و گزارشگری

پرسش‌هایی که باید در ابتدا روشن شوند

• چه چیزی ارزش‌گذاری می‌شود؟
• برای چه هدفی ارزش‌گذاری می‌شود؟
• ارزش در چه تاریخی موردنظر است؟
• چه حقوقی در موضوع ارزش‌گذاری قرار دارند؟

رویکرد درآمدی

در این رویکرد، ارزش دارایی با توجه به منافع اقتصادی آینده‌ای که می‌توان به آن منتسب کرد برآورد می‌شود. بسته به نوع دارایی و اطلاعات موجود، روش‌هایی مانند صرفه‌جویی در حق امتیاز، درآمدهای مازاد، روش با و بدون و سایر روش‌های مبتنی بر جریان‌های اقتصادی آینده ممکن است مورد استفاده قرار گیرند. عواملی مانند درآمد یا صرفه‌جویی قابل انتساب، هزینه‌ها، عمر اقتصادی، رشد، ریسک و نرخ تنزیل در این تحلیل اهمیت دارند.

رویکرد بازار

در رویکرد بازار، از اطلاعات معاملات یا قراردادهای قابل‌مقایسه برای برآورد ارزش استفاده می‌شود. این رویکرد زمانی مفید است که اطلاعات معتبر و قابل‌اتکایی درباره خرید، فروش، انتقال یا اعطای مجوز دارایی‌های مشابه در دسترس باشد. نوع حقوق، صنعت، بازار، انحصار، مدت، شرایط قرارداد و سایر تفاوت‌ها باید در مقایسه بررسی شوند.

رویکرد هزینه

در این رویکرد، هزینه لازم برای بازتولید یا جایگزینی دارایی یا قابلیت اقتصادی آن مورد بررسی قرار می‌گیرد. هزینه تاریخی ایجاد دارایی لزوماً برابر ارزش فعلی آن نیست و عواملی مانند هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم، زمان لازم برای توسعه، نابابی کارکردی و منسوخ‌شدن فناوری نیز باید بررسی شوند.

عوامل مورد بررسی

• حقوق قانونی و دامنه حمایت از برند
• موقعیت و سابقه برند در بازار
• قدرت و استمرار ارتباط برند با مشتریان
• درآمد، سود یا سایر منافع اقتصادی قابل انتساب
• امکان اعطای مجوز استفاده از برند
• شرایط رقابتی بازار
• عمر اقتصادی
• ریسک‌های مرتبط با استمرار منافع برند

یکی از روش‌های شناخته‌شده برای برخی برندها، روش صرفه‌جویی در حق امتیاز است. در این روش بررسی می‌شود که اگر مالک برند، مالک آن نبود و برای استفاده از آن ناچار به پرداخت حق امتیاز بود، چه هزینه‌ای متحمل می‌شد. انتخاب نرخ حق امتیاز، درآمد مبنا، عمر اقتصادی و نرخ تنزیل باید بر داده‌ها و مفروضات قابل دفاع متکی باشد.

هزینه ایجاد، ثبت یا تبلیغ برند به‌تنهایی بیانگر ارزش اقتصادی فعلی آن نیست.

موضوع ارزش‌گذاری ممکن است شامل چه اجزایی باشد؟

• کد و نرم‌افزار
• مستندات فنی و کاربری
• پایگاه داده
• حقوق مالکیت یا بهره‌برداری
• فناوری اختصاصی
• مجوزها و حقوق قراردادی
• مجموعه‌ای از این اجزا و حقوق

عوامل مؤثر در ارزش‌گذاری

• وضعیت توسعه و بهره‌برداری
• قابلیت‌ها و کارکردهای موجود
• کیفیت و قابلیت نگهداری و توسعه
• مستندات فنی و عملیاتی
• سن و نسل فناوری
• وابستگی به فناوری‌ها، زیرساخت‌ها یا ارائه‌دهندگان دیگر
• ریسک منسوخ‌شدن فنی
• هزینه بازتولید یا جایگزینی
• درآمد یا صرفه‌جویی اقتصادی قابل انتساب
• بازار، کاربران و مشتریان
• حقوق مالکیت و بهره‌برداری
• عمر اقتصادی باقیمانده

آیا نرم‌افزار دارایی نامشهود است؟

نرم‌افزار می‌تواند یک دارایی نامشهود باشد، اما نحوه طبقه‌بندی و شناسایی آن به ماهیت نرم‌افزار، نحوه ایجاد یا تحصیل، حقوق مرتبط و هدف بررسی بستگی دارد. بنابراین شناسایی حسابداری یک نرم‌افزار و ارزش اقتصادی آن دو موضوع مرتبط اما متفاوت‌اند.

تفاوت ارزش‌گذاری نرم‌افزار با قیمت‌گذاری محصول نرم‌افزاری چیست؟

ارزش‌گذاری نرم‌افزار به برآورد ارزش اقتصادی خود نرم‌افزار یا حقوق مرتبط با آن برای یک هدف و تاریخ مشخص مربوط است. در مقابل، قیمت‌گذاری محصول نرم‌افزاری معمولاً تصمیمی تجاری درباره قیمت فروش، مجوز استفاده یا اشتراک است. ممکن است این دو بر یکدیگر اثر داشته باشند، اما مفاهیم یکسانی نیستند.

عوامل مورد بررسی

• نحوه تعریف و مستندسازی دانش یا فناوری
• مالک یا دارنده حقوق
• قابلیت استفاده، انتقال یا واگذاری
• مزیت و منافع اقتصادی ایجادشده
• جایگزین‌های موجود
• ریسک‌های فنی، حقوقی و اقتصادی
• مدت مورد انتظار استمرار منافع

در ارزش‌گذاری مجوزها، حقوق بهره‌برداری و حقوق قراردادی نیز شرایط خود حق اهمیت زیادی دارد. مدت قرارداد، انحصاری یا غیرانحصاری بودن، محدوده جغرافیایی، امکان انتقال، شرایط تمدید و فسخ، تعهدات طرفین و منافع اقتصادی حاصل از حق می‌توانند بر ارزش اثر بگذارند.

دو تمایز مهم

• ثبت نشدن یک دارایی نامشهود در ترازنامه الزاماً به معنی نداشتن ارزش اقتصادی نیست.
• مبلغ دفتری یک دارایی الزاماً برابر ارزش اقتصادی یا ارزش روز آن نیست.

در نظام حسابداری ایران، حسب موضوع و هدف بررسی، استانداردهای حسابداری مرتبط، نظیر استاندارد دارایی‌های نامشهود و استانداردهای مربوط به کاهش ارزش دارایی‌ها، ترکیب‌های تجاری و اندازه‌گیری ارزش منصفانه، می‌توانند مورد توجه قرار گیرند. هدف و دامنه این استانداردها حسابداری و گزارشگری مالی است و نباید بدون توجه به هدف، با استانداردها و روش‌های حرفه‌ای ارزش‌گذاری یکسان تلقی شوند.

اطلاعاتی که حسب موضوع ممکن است لازم باشند

• اسناد مالکیت و حقوق بهره‌برداری
• قراردادها، مجوزها و توافق‌های مرتبط
• سوابق ایجاد، خرید یا توسعه دارایی
• اطلاعات و مستندات فنی
• سوابق هزینه توسعه، نگهداری و ارتقا
• صورت‌های مالی و اطلاعات عملیاتی
• درآمدها و هزینه‌های قابل انتساب
• اطلاعات کاربران، مشتریان یا بازار در حد مرتبط با ارزش‌گذاری
• قراردادهای فروش، انتقال یا اعطای مجوز
• اطلاعات رقبا و معاملات قابل‌مقایسه
• برنامه‌ها و پیش‌بینی‌های مالی و عملیاتی
• اطلاعات لازم برای ارزیابی عمر اقتصادی و ریسک

برای ثبت درخواست اولیه لازم نیست همه این مدارک از ابتدا آماده باشد. ابتدا موضوع و هدف درخواست بررسی می‌شود و سپس اطلاعات لازم متناسب با همان پرونده مشخص خواهد شد.

استانداردهای حرفه‌ای ارزش‌گذاری

استانداردهای بین‌المللی ارزش‌گذاری (IVS) و به‌ویژه IVS 210 درباره دارایی‌های نامشهود، همراه با استانداردهای عمومی مرتبط با مبنای ارزش، رویکردها و روش‌های ارزش‌گذاری، داده‌ها، مدل‌ها و گزارشگری از مراجع حرفه‌ای مهم در این حوزه‌اند.

مراجع مرتبط با برند

استاندارد ISO 10668 برای ارزش‌گذاری پولی برند و مجموعه ISO 20671 در موضوع ارزیابی برند، حسب هدف و موضوع بررسی، از مراجع بین‌المللی مرتبط با برند به شمار می‌روند.

استانداردهای حسابداری ایران

حسب موضوع پرونده، استانداردهای حسابداری ایران، نظیر استاندارد دارایی‌های نامشهود و استانداردهای مرتبط با کاهش ارزش دارایی‌ها، ترکیب‌های تجاری و اندازه‌گیری ارزش منصفانه، می‌توانند در تحلیل آثار حسابداری و گزارشگری مرتبط مورد توجه قرار گیرند.

استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی

در موضوعات مرتبط با گزارشگری مالی، IAS 38 درباره دارایی‌های نامشهود و در موارد مربوط به اندازه‌گیری ارزش منصفانه، IFRS 13 از منابع مهم بین‌المللی هستند.

منابع تخصصی و حرفه‌ای

آثار تخصصی ارزش‌گذاری دارایی‌های نامشهود نیز برای تحلیل روش‌ها، گردآوری داده، ارزش‌گذاری حقوق مالکیت فکری، نرم‌افزار، فناوری، مجوزها و سایر دارایی‌های نامشهود مورد استفاده قرار می‌گیرند. از جمله منابع حرفه‌ای شناخته‌شده، کتاب Guide to Intangible Asset Valuation اثر Robert F. Reilly و Robert P. Schweihs است.

منابع داده و بازار

بسته به روش و موضوع ارزش‌گذاری، ممکن است از داده‌های بازار، اطلاعات صنایع، معاملات، قراردادهای مجوز، نرخ‌های حق امتیاز، نرخ‌های بازده و سایر داده‌های مالی استفاده شود. مجموعه داده‌ها و منابع ارزش‌گذاری Aswath Damodaran نیز حسب مورد می‌تواند یکی از منابع داده و تحلیل باشد؛ استفاده از چنین داده‌هایی جایگزین قضاوت حرفه‌ای یا استاندارد ارزش‌گذاری نیست.